?

Log in

No account? Create an account

ГIелму ва гIалимзаби...


ТIолго ГIарабустан жидей мукIурал


загруженное (1)ТIаде щвана гьижрияб 1432 сон. «Ислам.ру» сайталъ хъвалеб буго бусурбабазул цIияб соналъул тIоцебесеб къо бакъул календаралъул анкьабилеб декабралде кканилан.

Исламияб календарь хIалтIизабизе байбихьун буго ритIухъав халиф ХатIтIабил ГIумарил (р. гI.) амруялдалъун ГIиса (гI.с.) гьавуралдаса 639 соналда. МухIаммад аварагас (с.т.гI.в.) Маккаялдаса Мадинаялде гьижра гьабураб соналдаса (622) рикIкIуна исламияб календарь. Цо-цо бусурбабазул пачалихъазда гьижрияб календарь официалияблъун ккола, гьелдаса пайдаги босула. МухIаррам моцIалъул кIодолъиялъул гIемер бицун буго Къуръаналдаги хIадисаздаги. Аллагьас (т.гI.ж.ж.) тавпикъ кьеги нилъее гьелъул мустахIикъаб хIурмат гьабизе.

Жакъасеб «Динцоял» рубрикаялда бахъулеб буго гIалимчи Хъваршиса ГIабдуллагьил Дагъистаналъул цо-цо тарихиял хIужабазе къимат кьолеб макъала.

Гьесул тIахьаздасан тIокIкIараб гIелму

ТIолго гIаламалъе гIела ракьалда.

Дагъистаналъул, хасго магIаруллъиялъул, исламияб тарихалъул бицен гьабизе бокьун буго дие. Щайин абуни, гьанже рахъарал тарихчагIаз, диниял гIалимзабаз ва хъвадарухъабаз жидее бокьухъе, ракIалде кковухъе хъвалеб буго тарих. ХIакъикъат лъазе кIвар кьолел чагIиги рихьулел гьечIо. ХIатта Дагъистаналъул щуабилев имам Нажмудин какун, гьесде гъегъ балел чагIиги раккун руго. Щайгурелъул, хIакъикъат лъани, гьеб гьанжесел гIалимзабийилан ва шайихзабийилан ругезе данде кколарого.Имам Шамилил къеркьей лъугIун хадуб гIурус пачаяс Имаматалда букIараб низам гIемерго хисизабичIо, мажгитал ва мадрасаби къачIо, шаргIиял махIкаматал рагьун рукIана, хъвай-хъвагIай гIараб мацIалда букIана. Гьелдаго цадахъ пачаясул тIалъиялъ хIаракат бахъулеб букIана, Динияб Идараги рагьун, бусурбабазда хадуб халкквезе, гIалимзабиги шайихзабиги ричун росизе. Гьезие ракьалги гIарац-меседги кьун, Идараялда хIалтIизе рачине, жидер хъулухъал ва малъиял тIуралеллъун цо-цо диниял хIаракатчагIи гьаризе кIвана пачаясул тIадчагIазда. ГIалимзабазул цо тайпа жидерго рахъалде цIазе гьезухъа бажараниги, гIаммаб халкъалъе Динияб Идара рихараб букIана, къанагIат гурони вукIинчIо гьениве унев гIалимги. Цинги гIурусаз байбихьана рагIи билълъарал, машгьурал гIалимзабиги шайихзабиги туснахъ гьаризе, Сибиралде ритIизе. Хасго Кавказалъул ункъабилев имам ХIажимухIамад шагьидлъун хадув тIадчагIаз гIемерал бусурбабазе гIакъуба кьуна, Сибиралде къотIана. Аза-азар кавказиял мугьажираллъун лъугьана, ГIусманиязул пачалихъалде гочана. Дагъистаналъул гIалимзабазулги шайихзабазулги кIудияб къадру-къимат букIана гьениб. Гьезул наслабазул гьабсагIатги цIикIкIараб хIурмат гьабула Турциялда, Сириялда, Египеталда, Иорданиялда ва цоги бусурбабазул гьанжесел пачалихъазда. Шайихзабазда гьоркьоса цIакъ кIудияб къадру-къиматалда вукIана ГIободаса МухIаммад-хIажияв (ГIободияв (р.гI.)). Гьев бергьарав гIалимас ва тIарикъаталъул устарас анцIго соналъ Маккаялъул Масжидул ХIарамалъе имамлъиги шайихлъиги гьабуна. Накълулъун хадув умматалъул эбел Хадижатил (р.гI.) хIужраялда аскIов МугIалаялда вукъана. Гьединаб даражаялде гIажамиязул цониги гIалим ва шайих вахинчIо, гIарабиязул гурев. Доб заманаялда Маккаялда вукIарав Аварагасул наслуялъул кIудияв гIалим ва шайих Жамалулейл МухIаммад ибн аль-ХIусенил хъвай-хъвагIаязда бергьараб къимат кьун буго ГIободиясе, дунялго гвангъарав къутIпуйин абун.

Цоги нилъер ракьцояв, КIикIуниса бергьарав гIалим, шайих ГIусманил МухIамад аль-Мадани султIанас, кIудияб даражаялда, росу базе жиндиего бокьараб бакIги кьун тана. Гьесул хIаракаталдалъун турказул пачалихъалда тIарикъат ва шаригIат церетIуна. Гьесул гIемерал муридзаби рукIана, гьезие киназего гьес тарбия кьолаан. Гьев накълулъун хадув, гьесул бакIалда чIана маъзун Шарапудин Рашади. Гьев Шарапудин устар исламияб ракьалда цIакъго машгьурлъана, хIатта Гьиндустаналдаса рачIунаан гьесухъе муридзаби. Доб заманаялъул киналниги шайихзаби гьесие мукIурал рукIана. Шайихзабазул устарилан абулаан гьесда. Турказул пачалихъги биххун, малгIун Ата- тюрк бетIерлъуде ккедал, гьесдаги кIвечIо Шарапудинида квербазе, жиндие бокьухъе виччан тана. Гьелъ гьесул къимат цIакъго цIикIкIана. ГIагараб Дагъистанги кIочене течIо гьес кидаго. 1936 соналда живго накълулъизегIан Дагъистаналъул ургъалида вукIунаан гьев. Хвелелде жиндир бакIалда гьес къачIан тана яцалъул вас ва дурц ГIабдуллагь-Фаиз-Дагъистани (КIикIуни). Гьев вукIана бергьараб гIелмуялъул ва къутIбулъиялъул, камилаб иршадалъул даражаялде вахарав камилав устар. Жиндир устар Шарапудиница абухъе, Турциялдаса Сириялде гьижра гьабун ана ГIабдуллагь, 1973 соналда накълулъизегIан Дамаскалда гIумру гьабунги вукIана. ТIолабго ГIарабустаналдаса, Ираналдаса, Пакистаналдаса, Индиялдаса аза-азар муридзабиги, гIалимзабиги, шайихзабиги рачIунаан гьесухъе, гьезие тарбияги кьолаан гьес. ГIабдуллагьил мажгитги зияратги кутакалда къиматалда цIунун руго жакъаги Дамаскалда. ГIабдуллагьица жиндир бакIалда тана гьабсагIатги чIаго вугев бергьарав гIалим, камилав муршид Назим-хIакъанни… Америкаялдаса Япониялде щвезегIан, дунялалдаго руго гьес тарбия кьолел муридзаби. Дагъистаналдаги вуго гьес тарав маъзун – имам ШафигIииясул цIаралда бугеб исламияб университеталъул ректор, хIалимав инсан, шайих МуртазагIали-хIажи. АскIоре рачIаразул мурад тIубазе кIудияб жигар бахъула гьес.

Гьединаб даражаялда рукIана ва руго Дагъистаналъул гIалимзабиги шайихзабиги. Гьаб макъалаяда чангоясул гурони бицен гьабичIо дица. Киналго рехсезе ккани, кIудияб тIехь гIела.

Щуабилев имамги «шаригIаталъул комиссарги»

Россиялда гIурусаз пача тIаса рехидал, Дагъистаналъул ва тIолго Кавказалъул халкъазул вакилзабиги данделъун, ГIанди росулъ имамлъун вищана гIалимзабазулги гIалим, бергьараб пагьмуги шигIруялъе гьунарги бугев, гIалам жиндий мукIурав ХIоцоса Нажмудин. Ваамма гIурусаз, большевиказ ва гьезда нахърилълъарал гIалимзабазги шайихзабазги дагIба гьабуна ГIандиб тIобитIараб данделъи тIубараб гьечIилан. Гьезухъа бажарана Темир-хан-Шура имам вищизе кIиабизеги данделъи гьабизе. Большевиказ гуккун, «шайхул-ислам» абун цIарги кьун, ГIахъушиса ГIали-хIажи вихьизавуна имамлъун вищизесев чилъун. Большевиказда бичIчIулеб букIана, исламияб Дагъистан жидее мукIурлъизабизелъун, гIемер батIи-батIиял гIиллаби хIалтIизаризе кколеблъи. Нилъго щулалъизегIан, мурадалде щвезегIан, бокьараб жо биччан тейила гьезиеян, Лениница малъухъе билълъанхъизабуна жанисеб сиясат. ГIахъушиса ГIали-хIажи шаригIаталъул комиссарлъун телин къотIи гьабун букIана. Гьев большевиказда божана. Амма гъосда хехго бичIчIана жив махсароде ккуравлъи ва хвезегIан жиндирго росулъ чIана.

Кин букIаниги, Шурагьиб тIобитIараб кIиабилеб данделъиялдаги кинабго халкъалъ имамлъун Нажмудин вищана. Цинги Нажмудин имамас большевиказул рахъалде арал шайихзабазде ва гIалимзабазде хитIаб гьабуна. Гьес абуна: -Гьаб шаригIатги бергьун ниж мурадалде щвани, тIоцере нужер къотIила шаргIалъ гарбал; ваамма шаригIатги къун большевикал бергьани, гьез къотIила нужер гарбал; шаргIалъе хилиплъиялъе гIоло гьеб «давла» щвезе буго нужее, - ян.

Цолъи гьечIеб Дагъистаналъул хIал квеш ккана. ГIемерал гIарадабиги ругел, яргъид хьезарурал чIахIиял большевиказул бояз цо-цо- ккун бигьаго кверде росана росаби. Гьедин букIаниги, цо-цо росабазул жамагIатазухъа бажарана тушманасда кутакаб дандечIей гьабизе. МоцIица гIарада бан гьужумал гьаруниги, гьеб гучаб боялда бахъизе кIвечIо Сивухъ росу. Гьединго кIиго моцIгIанасеб заман къваригIана большевиказе Инхдерил гохI бахъизеги. Гьединал мисалал дагьал гьечIо. Большевикал бергьиндал, имам Нажмудин кверде инчIо. дагьалго муридзабигун мугIрул росабалъ вукIана. Гьесул цIикIкIараб къадру-къимат букIиналъ, квен-тIехги хIажатабщинабги чIезабулаан гIадамаз гьесие. Гьедин халкъалъ цIунана имам 1925 соналде щвезегIан. Гьеб соналда мунапикъзабазул хIиллаялъ имам кверде восана. Къокъабго судги гьабун, гьевги гьесул гьалмагъзабиги Ростовалда чIвана. Гьединаб ккана ахир Дагъистаналъул гьайбатав вас, хIакъав шагьид, бергьарав гIалим Нажмудинил.

Кинабго рахъалъ лъай бугев чи вукIана Нажмудин. Подписка гьабун, почалдасан газетал ва журналал рачIине гьарулаан гьес. Гьединго почалдасан тIахьалги росулаан. Дагъистаналда гуреб, тIолабго СССРалда лъилниги букIун батиларо гьесулгIан бечедаб ва кIудияб библиотека. Гьединлъидал тIахьаздасанги газет-журналаздасанги цIалун гьесда лъалаан большевиказул политика ва гьезул гIуцIи. ГIемераб ярагъги сурсатги гъоркьго тун, 1918 соналда туркал нахъе ине ккедал, гьелъул бутIа-ратIа хъахIазухъеги кьун буго Нажмудиница. Дагъистаналъул амир ва камилав муршид, шайих Узун-хIажияс Нажмудин имамасда гьикъун буго, дуца гьеб ярагъ гIурусазухъе щайин кьурабан. Имамас жаваб кьунила, гьел хъахIазул нилъее зарал гьечIилан, гьелги багIарал большевиказда данде рагъулел чагIи кколилан. Цинги Узун-хIажияс абун буго, хъахIаб букIа, багIараб букIа, болъон болъон бугилан, гьезул батIалъи щибилан.

Гъваридго политика лъаларел диниял хIаракатчагIи доб заманаялъ большевиказ гуккана. Жалго бергьинегIан исламалъул гьудулзабилъунги хIан, кодобе кверщелги щведал, пачалихъги щулалъидал, шаргIиял махIкаматалги, мажгиталгун мадрасабиги къан, гIараб алфавиталъул бакIалда гIурусги (кириллица) лъун, лъеберабилел соназ нусаза-азарккун гIалимзабиги шайихзабиги тIагIинаруна. Большевиказе квербакъарал диниял хIаракатачагIиги ккана гьеб гьабил гажакье.

Гьеб кинабго букIинесеб бицун буго Харахьи букIараб данделъиялда Нажмудин имамас. «Большевикал» абун кIудияб балагь тIаде гIунтIулеб бугин нилъедеян абун буго гьес, гьез гIакъилав, гIалимав, бечедав чи тезе гьечIин. Толеблъи лъалебани жив, бетIергьанабщинаб жоги гьезие тун, тIохол кIиго къайиги кванан, лъел гIортоги гьекъон, гIумру гьабун чIелаанин. Амма телин абуниги, гьез жидецаго кьураб рагIи кколарин. Гьединлъидал, бокьосаги бачун хъолеб гIиялъажо гIадин хъвезе вукIинчIого, Аллагьасул нухалда гъазаваталда шагьидлъи щвезе хьул бугин жиндирилан.

Гьаб макъалаялда дица дагьабго тарихияб бакка-бахъи гьабуна хIакъикъат лъазе бокьаразе. Мурад буго жакъаги цо-цояз какулел имамзаби ва гIалимзаби рацIцIад гьари. Аллагьас квербакъаги, гьел имамзабазулги, гIалимзабазулги, шайихзабазулги баракатги щвезе гьабеги. Амин я латIиф!

ГIабдуллагь Хъварши
http://hakikat.etnosmi.ru/one_stat.php?id=11897

Comments