?

Log in

Ноябрь 2015

Вс Пн Вт Ср Чт Пт Сб
1234567
891011121314
15161718192021
22232425262728
2930     

Трансляция

RSS Atom
Разработано LiveJournal.com

Предыдущие 20

25 ноя, 2015

КАКИ-ЧУРИ


КАКИ-ЧУРИ СУНДАЛЪУН БИХУЛЕБ

Каки чури бихулел жал ункъго (4) руго:
1.Дубур-гъубуралдасан мани гуреб жо бачIин.
2.ГIакълуялдаса ин, амма рохху-къотIи гIодоб мухIкан гьабун кьижун гIакълуялдаса анияли биххуларо.
3.ГIавраталда жаниса квер хъвай - лъабабго. ХIундудузда квер хъваялдалъун биххуларо.
4.Шагьваталъул гIорхъоде щварал бихьинчи, чIужу цоцада хъвай - ункъабго.

Каки-чури бихизе гъабуларел бихичIониги жидеда хурха-хучи гьабуни чуризе суннатал жал руго гьал, диналъул мухIканлъи бокьарав чиясе:
· ГIанаталда бижараб расалда квер хъвай.
· Шагьваталъул гIорхъоде щвечIей гIадамалда хъвай.
· Михъ-мегеж баккичIев амрадасда хъвай.
· Черх чарлъулеб унти бугев чиясда хъвай. Гьелда цIар тIехьалда барасс абула.
· ЖугьутIасда хъвай.
· Би чIвай.
· ХIарамаб бакIалде балагьи.
· ГIасилъулеб калам бици.
· Ццин бахъин.
· Хварав чи ваччи,
· Гьесда квер хъвай.
· Малъал къунцIи.
· Михъал къунцIи.
· БетIер кIкIвай.
Гьал жал гьаруни каки чури бихуларо, амма бихичIониги чуризе суннатаб буго. Бихулин абулел имамзаби ругелъул гьезул хилаф цIунун.


                      НАЗМУ

Къуръан цIалиялъе, гIин тIамиялъе,
ХIадис бициналъе, дарс цIалиялъе,
Мажгиталда жанив лъугьунев мехалъ,
Каки-чури букIин суннатаб буго.
СагIю, вукъуфалъе, зикру баялъе,
Хварал гIадамазде зияраталъе,
Кьижизе бокьани, как ахIиялъе,
Къамат гьабиялъе, черх чурулесе,
Черх хъублъун букIаго кваназе ккани,
КIиабилеб жимагI гьабизе ккани,
Цебе каки чури суннатаб буго.
Мунагь гьабунани, кечI ахIанани,
Кинабго гIассияб калам бицани,
Гьесги каки чуре суннат тIубазе.


                                                 «Бустану Аваристан»

23 ноя, 2015

ЦЕРЕХЪАБАЗУЛ КУЧIДУЛ

РАЖБАДИНИЛ[53] ХIАКЪАЛЪУЛЪ КЕЧI

РукIелъ чаран бугев, чанги нахъбакIав[54]
Чархида хвалчен ккун, къачIан рагIула.
Чорхолъ ияхI бугев ГIинкъав ХIажияс[55]
Алжаналъе рачел борчун рагIула.
БетIералде тIагърал бахIаралги лъун,
ТIогърода чалмаби гIурччиналги къан,
Кьабун рихьун хунжрул бакьулъги рорчун,
ЦIан рихьун хвалчаби хьолбодаги ран,
Кьвагьун рихьун хъирмал мугъалдаги ран,
Къокъана Ражбадин жаниб ЦIоралде.
ЦIоралъул гIурхъуде жив щвараб мехалъ,
Цо гьари гьабуна Ражбадиница.
Аварагзабазул заманаялда
Зирарие[56] гIадаб талихI кьегиян.
ХутIараб...Свернуть )
 

5 ноя, 2015

Багъарана гъажар ГIандаллъиялде



"Балагьазул вилаят"


ЦIоралда магIарулаз чIварав вацасул къисас босизе "къечарав" Надир-шагьас 1741 соналда кутакаб чабхъен гьабуна Дагъистаналде. Гьесда цадахъ букIана жинца кверде росарал гIемерал улкабаздасаги рикIкIун хIалкIоларелгIан рагъухъаби гIахьаллъараб, цIакъго кIудияб аскар. ЦIикIкIараб бахIарчилъиялда дандечIей гьабуниги, рикь-рикьун рукIарал Дагъистаналъул мугIрузул халкъазда кIвечIо Надир-шагьасул гьеб кутакаб къуваталде данде сангарлъун чIезе. Гьезул гIемерисел Аваристаналде нахъе къана. Ингилисазул тарихчи Л. Локарница хъван буго: "Аваристан жибго жиндаго чIараблъун, кверде босичIого бугебгIан заманалда, Дагъистаналде ворчIизе кIул Надир-шагьасухъе щолеб бакIалда букIинчIо", - ян. ГIандаллъиялъул ракьалда, Сугъралъ росдада гIагарлъухъ, ХицIиб абулеб бакIалда ккана гъажаразул аскаралъулги магIарулазул цолъараб бодулги кутакаб рагъ. Сугъулдерил рахъалдасан рагъуе бетIерлъи гьабулеб букIана бодул цевехъан Чупалас ва ГIандаллъиялъул къади Пир-МухIамадица. Рагъулъ гIахьаллъана Дагъистаналъул гIемерисел халкъазул вакилзабиги.

ХутIараб...Свернуть )

4 ноя, 2015

ГIаймакиса Абубакар


ТIоцебесеб вагIза

РакIчIа, мискин, дур бичасда,
Мун вижарав Аллагьиму,
Божа, гъарин, Къуръаналда,
Аллагьасул каламиму.
ЦIале, гъарин, дуца Къуръан,
Хирав бичасул пуркъан.
Нахъвилълъа мун илчиясда,
Ахир лъикIлъи бегьила дуй.
БоцIи босун хIежалде а,        
КагIбаялъухъ берал риа,
МухIамадихъ дур черх биа,
Ахир лъикIлъи бегьила дуй.
ХутIараб...Свернуть )

3 ноя, 2015

ЦЕРЕХЪАБАЗУЛ КУЧIДУЛ


ГIУММА-ХАНАСДЕ[1]

ГIенекке, гIадамал, хабар бицинин
Хайбаралде[2] гIунтIун цIар рагIарасул,
ЧIахъаял, кIалъаге гьунар ахIизин
Доб Мадинаялда рохел лъурасул.
Хайбаралде гIунтIун цIар рагIи гурищ,
ЦIоралъул ханзаби дудаса хIинкъи?
Доб Мадинаялда рохел лъей гурищ,
Гъоб ПиргIанил уммат[3] дудехун буссин?

Меседил гьиндиве гьавурав лачен,
Гьунаразе вахъа дове ЧIарахъе
Гьунар Бичас кьурав ГIалил зулпукъар[4],

КъотIаризе вилълъа капурлъиялде.
Вахъайилан абе, ТIалтIа[5] ГIумма-хан –
Галамал[6] риххулеб барадалъул[7] хер,
Сангарал тIутIулеб, румаб гIарада[8].
Хвалчай чарамазул боялги гьарун,
Маххулъан бер баккун, хунз цадахъ рачун,
Боде гIакълу кьолев ГIалискандигун[9],
ГIакълу камиллъарав Беццав Чупангун[10],
Дайтилалги рачун, угъузилалгун,
ЦIоралъул хIал лъалел, хIинкъи тIагIарал,
Регьун таманчаби рачлихъги рахъун,
БацIил лълъулдул ругел хъирмалги[11] росун,
Хъузхъузда ругьунал истамбулалгун[12],
ТIад тарихал хъварал дугъалги[13] росун,
Маххда рукъарулел, къанккун чIоларел,
КIанцIун чан толарел чуялги рекIун,
Гъорлъе журан унел байрахъчагIигун,
Вахъун ун ГIумма-хан ХIурахъ рештIиндал,
Бугъий цIакъаб тана тушманзабаца.

ХутIараб...Свернуть )

2 ноя, 2015

ГIаймакиса Абубакар


ГIаймакиса Абубакар-хIажи
Инсан ва гIалимчи

ГIаймакиса АбубакархIажияв вукIана XVIII гIасруялъул Дагъистаналъул машгьурал гIалимзабазда ва шагIирзабазда гьоркьове унев, жиндир цIар мугIрузул улкаялдаги сверухъ ругел бусурман ракьаздаги рагIарав, диниявги жамгIиявги хIаракатчи.
ТIолабго жиндирго халатаб ва хIаракатчилъиялъул цIураб гIумру гьес кьуна дин цIуниялъе ва гьеб тIибитIизабиялъе, халкъалда гьоркьоб гIелму ва лъай тIибитIизабиялъе, жиндирго мадрасаги рагьун, гьунар бугеб гIолохъанаб гIел цIализабиялъе. ТалихIалъ, XVIII гIасруги гьелъие кинабго рахъалъ санагIатаб букIана, гIасруялъул 20-абилел соназул байбихьуда Каспиялъул рагIал чIван император Петр I-сев ин ва 1742 соналда, хехго къезеги гьавун, Ираналъул бетIер Надир-шагь Дагьистаналдаса хъами рикIкIинчIони, къватIисахун мугIрузул халкъазул рахIат хвезабулеб хIужа букIинчIо.
Гьелъ киналъго Дагьистаналъул халкъазе рес кьуна жалго жидедего руссараб, гIодоре риччараб гIумру гIуцIизе ва гIелмугун маданият-лъай цебетIезабизе. МагIарулазейин абуни гьеб букIана миллияб хъвавулаб адабияталъе кьучI лъураб ва хъвай-хъвагIай гIатIидго тIибитIизе байбихьараб гIасрулъун.
Абубакар-хIажияв гьавуна 1711 соналда ГIаймаки росулъ, лъикIаб хъизамалда жанив. Гьесул вукIана кIиго вацги – ГIабдуллагьги, МухIамадаминги. Гьезие щун букIана доб заманалда рекъараб лъикIаб бусурманаб лъайги, ва гIемераб заманалъ гьел хIалтIана мударисаллъун.
«МажмагIал-авбаш» абураб Абубакар-хIажиясул тIохьода хъван буго гьадин: «Абубакар-хIажиясул кIудияв вац ГIабдуллагь вукIана гIелмудул ралъдалъе вукъулев, лъаялъул гьунар битIун бичIчIулев ва гIелмудул пихъ бакIарулев чи. ГьитIинав вац МухIамадамин – гIалимчи, мухIканал гIелмаби (математика, механика ва ц.) лъалев чи».
ХутIараб...Свернуть )

1 ноя, 2015

ЦЕРЕХЪАБАЗУЛ КУЧIДУЛ

«ОНУГЕ ЦIОРАЛДЕ[1], ЦIАРАБ ГIАРЦУЛ КУН…»

Онуге[2] ЦIоралде, цIараб гIарцул кун,
Мун ЦIоралде ани, цIоролин керен.
Геруге ГIараби[3], гIундул къокъаб бацI,
Дуца ГIари герун гирула магIу.
Борхатаб магIарде мун щвараб мехалъ,
Щвайги дун ракIалде, кIогеги чIезе.
КIкIалал гъваридалъуй лъугьараб мехалъ,
Къайги дун каранда, квен билълъунгеги.
МугIрулги чучаги дир гьудуласе,
Чанги ракI чучараб рагIи бицанин.
Щобал гьарагIлъаги[4] дир гьалмагъасе,
Чанги къваридай дун гIатIид гьаюнин.
Ясални берцинал доб Белеканир[5], –
Гьоболго ккаравдай, гьудул ккаравдай?
Вакъундай хутIана, къечондай вуго,
Къадеквен щванадай дир гьудуласе?
Йир гьобол[6] гурилан нахъедай чIвана,
МагIарулав абун рагьладай[7] тана?

ХутIараб...Свернуть )

31 окт, 2015

ХIамзат имам цIунулел


Лъутун рачIарал гIурус солдатаздасан
гIуцIун букIана хасаб рота

 Дагъистаналъул кIиабилев имамасда цадахъ къеркьолезул бицунаго, бихьизабизе ккола гьенир гIурусазул рахъалдасан лъутун рачIарал солдаталги рукIанин.
ГIурусазул солдатаздасан гIуцIараб имамасул аскар букIиналъул бицунаан гIемерал автораз. Мисалалъе, К. Прушановскияс хъвалеб буго ХIамзат имамас ракIарулел рукIанин муридал, бихьизабулеб букIанин лъутун рачIарал  гIурус солдатазе рахчизе бакI, цинги гьездаса гIуцIулаанин живго цIунизелъун хасаб аскар.
Бусурбабаздацин божилъи  гьабуларел бакIал цIунизе тIадкъалаан гьеб ротаялда. Имамас жиндихъего вачана лъутун вачIарав офицер ва гьев тун вуго тIоцевесев гIакълучилъун.
Дагьабго бугониги щаклъи кколеб букIана Кавказалъул рагъул байбихьуда, хасго Дагъистаналде лъутун рачIарал солдатазул къадаралда (К. Прушановскиясул хъвай-хъвагIаязда рекъон). Щайгурелъул,  1830-абилел соназда лъутун рачIарал солдатазулги магIарулазулги гьоркьорлъаби лъикIал рукIинчIо. Мисалалъе, Кавказалъул рагъул квегIаб флангалъул начальник, генерал-майор Ольшевскияс генерал-лейтенант Граббехъе 1842 соналъул 9 январалда хъвараб рапорталда бицунеб букIана лъутанхъулел солдатал лъугIизаризе ккеялъул. 1842 соналда Ольшевский вукIана имам Шамилихъе лъутун унел солдатазул ургъалида, щайгурелъул, гьес эркенлъи кьолеб букIана лъутун рачIаразе.
ХутIараб...Свернуть )

Михъал


Михъал кIкIванищ лъикI яги къунцIунищ?

Маликил мазгьабалда хIукму бу­го михъал кIкIваларин, гьел къун­цIун телин абураб.
ШафигIиязул хIукму кканила михъал кIкIвазе карагьатаб бугин. Гьелъул гIаксалда, гьез абулеб буго суннатаб бугин хIажалъиялде бала­гьун михъал къунцIун тезе, кIве­тIа­лъул рагIал баянго загьирлъулеб къа­гIидаялъ.
ХIанафияз рикIкIунеб буго ми­хъал кIкIвазе яги рагIалдасан къун­цIизе суннатаб бугин, амма кIкIвай­го рекъараб букIинин. ХIади­сал­да бугеб "хIаффу" абураб рагIул магI­на, бацIцIад гьабун кIкIвай бугин тафсир гьабулеб буго гьез. Гьедин­лъидал,  кинаб къагIидаялъ михъал ру­гониги (кIкIван яги къунцIун),  ни­лъеца рикIкIине бегьула пуланав чияс гьеб къагIида гьабун бугин гьединаб куц лъикIаблъун рикIкIу­неб мазгьабалда нахъвилълъун. Гьедин бугони, нилъер гьесдехун бу­геб балагьиги лъикIаблъун гьабизе рес букIина".
ХутIараб...Свернуть )

27 окт, 2015

ГIажамалъ - макъала

Pедакциялда

Дунялалъул кепал, кодоса арав,
Анищал щваралъуй, щвезе рес гьечIев.
ГIакълу батилалде, унтиялъ ккурав,
Эбел-эмен гурони, гурхIулел гьечIев.

РекIел анищазул, шигIраби хъвалев,
Щвана дун ракIалде, редакциялда.
Дун къабул гьабулеб, школа батичIо,
Дие хIалтIи кьолев, хIаким ватичIо.

Рокъой тIилал росун, дида ракI гурхIун,
Дун ругьун гьавуна, ишан кIутIизе.
КIвахIалда мал барав, дир инсул гьудул,
ДахIада-мастIерас, яхI цIакъ бахъана.

АхIмадинил ХIамзат, хIалаеги лъун,
ХIалица восана, дун, учениклъун.
Фабрикаялъул пред., ИсмагIилиде,
ГIарзаби ритIана, витIун ккези-ян.
ХутIараб...Свернуть )

Васият

КIУДАИНСУЛ ВАСИЯТ

Аль-хIамду кинабго рецц,
          ЛиЛЛАГЬи, дир АЛЛАГЬасе,
Гьаб кинабго халкъ бижарав,
              Халкъалда Жив цIакъ гурхIулев.
Хадуб свалат АхIмадиде,
              Диналде нилъ тIоритIарав,
ТIолгоязул хириясде,
             Халикъасе жив вокьулев.
Гьелда хадув дун кIалъалев,
              Лъималаздае хитIаб гьабун,
Хадувго дун нужедайин,
              Дин бокьулел вацал, яцал.
Цоял реццун, цоял какун,
              Калам халат гьабичIого,
Гьаб халкъалда тIад гьабураб,
              Диналде нуж руссайилан.
Расуласда хадур рукIун,
              Халикъасе хIелхIел гьабун,
Гьаб дир рагIи гIадахъ босун,
             Сонал нужер регIейилан.
ГIенеккея нуж дир лъимал,
              Цо васият гьабун тезин,
Дунго цеве вукIадаго,
              Лъазе кколеб малъун тезин.
ХутIараб...Свернуть )

17 янв, 2014

Хвел


ХIусейн-афанди
Хвел регIулаго хобалда аскIоб вагIза


15 янв, 2014

Имам Шамил

Имам Шамилил гlумруялъул
аслиял къо-моцlал


0_639d4_1cba0f68_xl1797 соналъул 26 июн — хьиндаллъиялъул Генуб росулъ гьавуна.

1804 — 1828 соназда батlи-батlиял мадрасабазда ва цlар рагlарал Дагъистаналъул гlалимзабазухъ цlалана.

1829 — 1832 — Дагъистаналъул l-сев имам Гъазимухlамадил лъикlав гьалмагъ.

1832 соналъул 17 октябралъ — Генуб росдал рагlаллъиялда вагъулаго Гъазимухlамад шагьидлъана, Шамил захlматго лъукъана.

1833 — 1834 соназда гъира-шавкъалда гlахьаллъи гьабуна, имам Хlамзатил бетlерлъиялда гъоркь мугlрузул халкъалъ гlурусазда данде гьабураб рагъда.

1834 соналъул 19 сентябралъ, имам Хlамзат чlван хадуб, мугlрузул халкъалъ Шамил имамлъун вищана.

1834 соналъул ахиралда, Шамилил бетlерлъиялда гъоркь ругел муридзабазул кълкъабаца тlоцебесел рагъал гьаруна ханасул армиялда данде.

1835 — 1836 соназда «ракълилаб шаригlат» тlобитlизабуна, Шамилил къуват щулалъизе лъугьана. Тlоцебесеб реформа (ислахl, къачlай, хиса-басиял) байбихьана.

1837соналъул май-июл — К. Фезел магlарухъе экспедиция, ракълилаб къотlи хъвай. Шамилил къуват цlикlкlин.

1837 соналъул сентябр — Клюки фон Клюгенаувасулгун переговорал гьари. Кавказалде вачlарав императорасухъе «гlайибиявлъун кверде ин» Шамилица инкар гьабуна.

1838 — Шамил щулалъи ва Имаматалъул ракьал гlатlилъи.

1839 соналъул май-август — Дагъистаналде ханасул аскарал тlадкlанцlи, Ахlулгохlда рагъал. Аманаталъе Шамилица жиндирго вас Жамалудин гlурусазухъе кьей.

1839 соналъул 22 август — Ахlулгохl кверде боси. Шамил хвасарлъи ва гьев Чачаналъе ин.

1840 соналъул авал — Шамил Чачанлъиялъул имамлъун вищи. Дагъистаналда ва Чачанлъиялда халкъал ханасул армиялда данде рахъин.

1840, июль — Ишкарталиб Клюки фон Клюгенаувасул аскаразда тlад Шамилица бергьенлъи боси.

1840 соналъул 14 сентябр — Клюки фон Клюгенаувасул аскараз Генуб росу кверде боси.
sturm_aul_gimry_1891

1840 соналъул ахир — Имаматалъул тахшагьар Генуб росулъа Даргъобе бахъи.

1840 соналъул 11 октябр — Ахъбердилав Моздокалде кlанцlи, Анна Улуханова асирлъун кквей, хадуб гьей Щугlанатин абун цlарги хисун Шамилил хъизанлъун лъугьана.

1840 срналъул ахир — Хlажимурад Шамилил рахъалде ин.

1840-1842 — Имамат щулалъи. Рагъул реформаби (хиса-басиял).

1841, май —Хубар росдал борхатлъабазда рагъал.

1842 соналъул май-июн — разгром экспедиции П. Граббе.

1842 — ракьазул реформаби байбихьи.

1843 — Шамилил битlккарал тlадкlанцlиял, гьесул рагlи цlикlкlин Дагъистаналъул ва Чачанлъиялъул цlикlкlунисел бутlабазда. Хунзахъ росу кквей, Темир-Хан-Шура сверун кквей. Гъазанущиб битlккунгутlи.

ХутIараб...Свернуть )

13 янв, 2014

КЪАЦАРАЛ МУХIАМАД


КЪАЦАРАЛ МУХIАМАД ХВЕЯЛДЕ ГЬАБУРАБ


Рорхатал хъалабада хъаравуллъи толаро,
Къацарал МухIамадил чол бо биларалдаса.
ХъахIилал галамада нахъа хIосал раларо,
ЦIор къуркьулев багьадур къанабазукь къанилан.
Хункарасул тахида тарих цIалун рагIула,
ЦIор къуркъулев багьадур къанабазукь къанилан.
Дагьнабалда ханасги рохел гьабун рагIула,
Къацарал МухIамадил чол бо биланин абун.
Гамида байрахъ чIвалел чIухIал абицарзаби,
Иман гьечIел гIурусал рачIун ругин лъаргIийи.
Гьенир рарал росабалъ килисаби ралилан,
Шамхаласул гьундузул гьатIанал гьарилилан.
ЦIатIанихъа Хъайитмаз, ХъахIабросулъа ХIусейн,
ГIадилгимо Герайи, Гьарил росдал ХIасанхан,
Аман анищ ГIумма-хан, чIухIун бугин капурлъи!
Булбул хIанчIи ахIдолеб гIешдерил нахъа магъилъ
МагIил гьаракь рагIидал паналъараб дуниял.
ЧIухIаразе тIутI лъолеб МухIамадил тIасарукъ, –
Жаниб къулгьу рагIидал, къварилъула дир керен.
КIалалъ чагIи чIвачIвалеб багьадурасул айгъир
РагьтIе бачIун пунхъидал, хIал хисараб дур лъадул.
Таватиял кIутIулеб мисри кIалден дур хвалчен
Лъалиниб зигардидал, бесдаллъана дур лъимал.





  • Салих Салихов Гьав Къацара киса чи, щиб заманаялда вук1арав? Нижехъги вуго цо к1удияв чи Къацарайилан ц1ар бугев. Эбел-эменгун цадахъ кулакалилан Северный Казахстаналда высилкаялда вук1ана гьев. Къацарайилан ц1ар гьесул гурони раг1ун бук1инч1о дида


  • Маркъо Шунилазул Уносколоса вукIанин ккола. ЦIоралдаги буго кIудияб тухум магIарулазул Къацаралал абараб.



8 янв, 2014

Лъабго оц


Лъабго оц

Цо мугIрузул ракьанда, рохьил ахалъиялда
Лъабго оц букIанила гIалхуда бетIер бахъун.
ХъахIаб кьералъул цояб, чIегIеркьераб кIигояб
Кутакаб вацлъи гьабун, цоцазул хIалги цIунун.

ГIемер рикIкIад гьечIого хъумурги букIанила
КIудияб тIелги гьабун, гьанаде къасдги бергьун
ЧамцIул тIаделъаниги лъабабго гьаб гьудулалъ
Бигьаго тущаманасул гьужум нахъе чIвалаан.

Гьаб пишаялда гьазул ана таманаб заман
Зулмуяб бацIил цабзалъ лъ
лъарал бегIерлъи борцун
КигIан кутакабниги тIаде гьабураб гьужум
Гьазул гъункараб къадалъ тункидал щущалаан.

Бергьенлъи даимлъидал къуваталъул хIал лъайдал
ХIехьечIо гьудулзабаз, чIобого щвараб нигIмат
Щулияб цолъиялъулъ цо къоялъ кьватIел лъуна,
ЛъачIо гьудалзабазда цIунизе гьелъул хIикмат.

Цояб оц пахрулъана, цогидаб чIухIдарана
Цоцаде гIайибал чIван гарагадизе журана
КIиго чIегIераб рекъон хъахIалда рогьаби ран
Кьер батIияб гьудулгун къацандизе журана:
ХутIараб...Свернуть )
загруженное

3 янв, 2014

Чончол Муса ва Унсоколоса Малачи

Мусал ГIадалав – ХVIIIабилеб гIасруялъул
«наиб ХIажимурад»

Тарихияб гIелмуялъул ва гIадамазул пикрабалъ бищунго бахIсал ва дагIбаял гьарзаяб хIужалъун рикIкIине бегьула нилъер умумуз мадугьалихъ ругел халкъазе гьарулел рукIарал чабхъенал. Гьеб тарихалъул рахъалъ цо хасаб мухъалъул, бакIалъул лъазабизе нилъ лъугьани бищунго чабхъадулал гIемераб бакI батулеб буго Хиндаллъи. ХVIII абилеб гIасруялда гьез Гуржи-ЦIоралъул ва Азербажаназул гIезегIан ракьазде гьужумалгун чабхъенал гьарун ругоан.

Балахьуни
Балахьуни
Гьединаб тарих лъазабулаго лъикIаб буго чIван къотIарал мисалаздалъун хасал чагIазул гIумруялъул ва ишазул цIех-рех гьаби. ГЬелъ рагьула хIакъикъат лъугьа-бахъаралъул. Жакъа бицен гьабулеб буго лъабго кьер машгьурал бодул церхъабилъун рукIарал Балахьуниса Чончолав, гьесул вас Чончол Муса ва машгьурав Мусал ГIадаласул хIакъалъулъ. Гьеб заманалъул бахIарзазул хIакъалъулъ жиндирго хъвай-хъвагIаязулъ бицун буго Шамилил наиб Гьигьалъа Иман-МухIамадицаги:

«Арал гIасрабазда Дагъистаналъул росабалъ рукIана гъазаваталъул нухда рагъулел бодул церехъаби. Гьел рукIана жеги имам Шамил ваккилелде. ГЬезул цо-цоял хутIана Шамил «загьирлъизегIан» ва рагъана гьесда цадахъги. Шамил ваккизегIанги къанщана гIезегIан бахIарзал: ЦIобокьа БацIилав, Унсоколоса ГIусманил НурмухIамад ва ЧIегIерав ХIужа, ХарачIиса Рекъав Ражбадин, Бекьилъа Хъаба ГIалилав,ХъахIаборосулъа Юсуп, Балахьуниса Мусал ГIадалав, кIкIаралазул Къурбан ва гьесул вас Муса, Къедиса КIушкIантIи ва цогидал.Гьел машгьурал церехъаби гьитIинаб къоялдасаго лъадарана хвалчал рагъулъ ва кверзул рагъулъ, гIел цоял эбелалъул керен хахун ругеб заманалдасаго. Капурзабазул ракьалда гьел сверулаан жидерго чан кквезе тIаде кIанцIулел цIиркъазде ва гъалбацIазде.

ТIадехун рехсарал бодул церехъабаз аслиял гьужумал, ай гъазават гьабулеб букIана Тушетиялдегун Кахетиялде. Гьезул рукIана батIи-батIияб къадаралъул къокъаби, Дагъистаналъул гIолохъабаздаса гIуцIарал.
Нухда дандчIварал гуржиязул бихьинал гьез чIвалаан, лъималгун руччаби асир гьарун гьарун рачун унаан.Гьел чабхъеназул хIасилалда Дагъистаналда туш-кахетиязул тайпа ва би бугел чагIи цолъана гIемерисел магIарулазул уздензабигун ва лъелъе реххарабго цIам гIадин риана дагъистаниязда гъорлъ. Гьаб сагIаталдаги гьел ратIа тIун хутIарал бакIазда магIарулазул уздензабигун гьел асиразул наслабазул букIуна вакьадасулгун дурцасул цоцаде бугеб гIадаб гьоркьоблъи.» - ян хъвалеб Иман-МухIамадица.
ХутIараб...Свернуть )

ИМАМ ШАМИЛ

ИМАМ ШАМИЛ

Цо цIияб рагьараб чIинкIиллъи гIадав,
Цебего цIар лъалев авараг гIадав,
Божизе захIматаб мугIжизат гIадав,
ГIицIго къеркьеялъе вижарав гIадав.

Мун хIинкъун тIуркIулеб букIинчIо хвалчен,
Дур гIадаб щулияб батичIо къолден.1003564_246716495487573_89682172_n
Мун гIадав эбелалъ гьавичIо лачен,
Дуда пархен бугев вахъинчIо узден.

Дур ияхI борцине батичIо роцен,
Киналго мехазулъ буго дур бицен.
Дуде адабалъул лъугIичIо роржен...
Дур цIаралда сверухъ гьелчана роцIен...

Исламалда жаниб щвана дуй чIахъен
РитIухълъи цIунараб букIиндал чабхъен.
Гьужумалъ цIехечIо меседалъул цIен,
Ращалъидухъ рекIелъ букIана чIалгIен...

Дур бодул уставлъун букIана Kъуръан
Исламалъе гIумро гьабуна къурбан,.
ШаргIалъул гурони цIехечIо баян
Диналъул гурони цIаличIо фуркъан.

Гъазават гьабизе щвана дуй фурман
Хвалда цебе дуца гьекъана зам-зам.
Генералисимус чин щварав имам
Духъ гIищкъу цIикIкIараб щун буго заман...!

1 янв, 2014

ГIадалав Ибрагьим

ЧIаралдаса ГIадалав Ибрагьим
XVIII абилеб гIасруялъ персазул рагъулал чабхъеназда дандечIей гьабулаго дагъистанияз босараб бищунго кIвар бугеб бергьенлъилъун рикIкIине бегьула Надир-шагьасул вац Ибрагьим-ханасул рагъулаб аскар щущахъ биххизаби.

Гьеб гIажаибаб, гьелдаго цадахъ цIех-рех гьабизе захIматаб темаялде кIвал кьола гIемерал тарихчагIаз. Мисалалъе, И.П. Петрушевскияс хъвалеб буго Надир-шагьас ЧIаралде гьарурал гIемерал чабхъеназул хIакъалъулъ ва рикIкIунеб буго гьезул хIасил магIарулаз бергьенлъи босараб букIанилан.

Гьесул пикруялда рекъон, 1730-абилел соназ магIарулаз гъурана «Надир-шагьас битIараб персазулгун-кахетиялъулазул данде гьабураб аскар. 1741 соналъ, доб заманалде шагьлъул вахъарав Надирица битIизе кколаан ЧIар асир гьабизе гуржиялгун персал цолъараб кIудияб рагъулаб аскар. Амма кинабгIаги кьаби щвезабизе гьезда кIвечIо ва XVIII гIасруялъул кIиабилеб бащалъуда ЧIар букIана Югалъулаб Кавказалда къува
ЧIаралдаса ГIадалав Ибрагьим
тал политикиял гIуцIабазул цояблъун».

Амма гьеб лъугьа-бахъиналда хурхун суалал цIикIкIарал руго жавабаздасан. Кин бугониги, Дагъистаналъул ва персазул архиваздаса гIезегIан лъикI бихьулеб буго доб заманалъул тарих. Гьединго халлъулеб буго ЧIаралъул магIарулазул рагъулал церехъабазул – ГIадалав Ибрагьимил ва Талаялдаса Халилил дол лъугьа-бахъиназулъ букIараб кIудияб кIвар. Гьезул бетIерлъиялда гъорлъ чIаралъулазда кIвана 32-азарго чи гъорлъ вугеб персазул аскар 4 азарго хутIизегIан гъуризе.

Доб чабхъеналда гIахьаллъи гьабурав Надир-шагьасул тарихчи МухIамад-Казимица бицен гьабулеб буго Ибрагьим-ханасул аскар гъуриялъулъ аслияб гIахьаллъи гьабурав кIигоясул: «ЧIаралъулазда гьоркьор рукIана кIиго рагъулав цевехъан, жидер бахIарчилъи Рустаб Дастанида релълъарал, жидер сахаватлъи Хатам Тайида релълъарал. Цоясда цIар букIана Ибрагьим Диване (Ибрагьим ГIадалав), цогидав – Халил».«Ибрагьим Диване» - ГIадалав Ибрагьим. Гьесул хIакъалъулъ нилъеда дагьаб жо гурони лъалеб гьечIо. Гьавуна гьев ЧIар росулъ гIага-шагарго 1700-1710 соназда гьоркьов, хвана 1741 соналъ. Халил – аскIоб бугеб аваразул Тала абураб росулъа.

ЧIаралде Надир-шагьасул чабхъенал

1730-абилел соназ Персиялда баккана улка данде гьабулеб къуват – Тахмасп-кули-хан, хадубккун жинца жиндаго Надир-шагь абун цIар лъурав. Сверухъ ругел ракьаздаги кверщел гьабизе бокьарав Надирица, доб заманалда север
ияб Азербайджаналда кверщел гьабулев вукIарав  Гъумекиязул шамхал Сурхайидаса тIалаб гьабуна жиндие мукIурлъи. Гьес инкар гьабурабго битIана чабхъадулаб аскар 1734 соналъ. Рагъда къурав Сурхай-хан мугIрузде нахъе къана, Надирил аскар гьесда хадуб ана.
ХутIараб...Свернуть )

28 дек, 2013

Къавкъаз

Дамадаев Хаджимурад

Къавкъаз

Исламалъул нуралъ черх лъадарараб,
Лъиего чучичIеб, чармил гьаб Къавкъаз.
ХIурият борхараб, лагълъи рихараб,
Тарихалъул нуг1лъи бечедаб Къавкъаз.


Муг1рул рорхалъабаз, хехал гьал гIораз,523598_306311336143484_1665653853_n (1)
Зулмучи теларин ахIараб Къавкъаз.
Кьурул сухъмахъазда гIатIилъабазда,
БетIер къулулев чи хIехьечIеб Къавкъаз.


Иран Шах вихьараб, Тимур данд чIвараб,
ГIурус пачаясе чучичIеб Къавкъаз.
«Низам капуразул» кверщел чамцIулго,
Чармил хвалчадалъун нахъ чIвараб Къавкъаз.


ХутIараб...Свернуть )

17 дек, 2013

Тарихалдаса мисал



Шейх МухIаммад-ГIали Саллабияс "ГIyсманиязул хIукуматалъул тарих" абураб тIехьалда рехсолеб буго гьадин; "Аллагьасул ракьалда бихьизабураб (билъанхъизабураб) гIадаталдасан ккола, Гьес цогIаги бусурбабазул лъикIав, жиндасан исламалъе чIахIиял пайдаби ккарав ва Алагьасукь жив хIинкъарав цевехъан вахъинавуларо, гьесда сверухъ лъикIал гIалимзаби рукIун гурого;загруженное (1)
·         МухIаммад-фатихIида сверухъ Ислам-Бул (Стамбул) бахъулеб мехалъ шейх Акъ Шамсудин ва гьев гурелги,
·         СалахIуддинида сверухъ шейх Къази aл-Фазил ва гьев гурелги,
·         ГIабдуллагь ибн Ясинида сверухъ шейх ЯхIя ибн Ибрагьим ва гьев гурелги рукIарал гIадин - жидеда Аллагь гурхIаял".

Нилъер тарихалде балагьани;
·         Имам ГъазимухIаммадида сверухъ шейх Ярагъияв, Гъумекиса Жамалудин ва ГьаракIуниса СагIид,
·         Шамил Имамасда сверухъ кIудияв шейх Хъварщиса Загъалав ва гьел гурелги гIемерал тарихалъ тарал мисалал...

images (3) images (1)

Предыдущие 20